Сәгыйть Сүнчәләй--ТОС "ЧИРПОВСКОЕ"

«Шундый матур аның шигырьләре...»

остаз — Sat, 10 Sep 2016 19:50:57 GMT

- Сездә Илсөяр Иксанованың «Кырык кыл» исемле китабы бармы? – дип соравыма каршы, авылыбыз китапханәчесе Фирдания ханым:

- Ба-ар! – диде дә, хисләнеп, яттан сөйләргә кереште.

Серләр тулы кара урман булдың –

Кердем дә мин шунда адаштым.

Син серлерәк була барган саен

Мин көчлерәк сине яраттым.

Аннары, китапханәдәге кешеләрнең гаҗәпләнүен күреп:

- Ник аптырадыгыз, шундый матур бит аның шигырьләре, элеккедәй хәтерем булса, күбрәк тә ятлар идем әле, — дип куйды.

Шундый матур бит! Матбугатта күренә башлауларыннан соң Илсөяр Иксанова шигырьләренә карата мондый сүзләр ничә йөз тапкыр әйтелде икән инде? Ә бәлки ничә мең тапкырдыр. Китапханәче Фирдания яттан сөйләгән строфаны шагыйрәнең кулыбыздагы өч китабыннан («Ышанасы килә», «Кышкы канәферләр», «Кырык кыл») табып булмады. «Мин аны бик күп еллар элек кайсыдыр газетадан укыган идем, шуны укыганнан соң гына Илсөяр Иксанова исемле шагыйрә барлыгын белдем. Китаплары соңрак күренә башлады», – ди Фирдания ханым.

Турысын әйткәндә, әлеге строфадан бүгенге Илсөяр Иксанованы танып булмый да кебек иңде. Рифмаларына гына игътибар итик, бүген «адаштым» белән «яраттым»ны рифмалаштырып язса, без хәзер белгән нәфис шигъриятле Илсөяр булмас иде ул. Дөньяга гүя шигъри сүз белән матурлык тудырырга килгән, өстәвенә каләмдәшләренең иң зәвыклыларыннан булган шагыйрәнең һәр шигыре диярлек камиллек үрнәге хәзер. Сайлап тезелгән сүзләре генә түгел, сүзләрдәге авазлары да үзләренә бертөрле көйгә килеп, мон бөркеп тора:

Иделләргә карап Идел булмам,

Урманнарга карап, шау урман...

Тик урмансыз, болыннарсыз җирдә,

Иделләрсез илдә мин булмам.

Илсөяр шигырьләрендәге рифмалар, бер яктан, шулкадәр табигый булсалар, икенче яктан, һич көтелмәгән, әмма шигъри табыш саңалырлык тирән мәгънәле сүзләр белән укучыны сөенечле гаҗәпләндерәләр. Менә аның «Бәхет таңы» исемле иҗат җимешеннән бер строфа:

Минем халкым, күпме өметләнеп,

Шул таңына каршы йөгергән лә.

Туды гына дигән сәгатьләрдә

Сабый-таңын урлап өлгергәннәр.

Бер җөмләдән бер строфа ясап, шунда ук гаҗәеп яңгырашлы вәзендәшләрен дә матур гына килештереп куя алу сәләте шулай ук бик аз шагыйрьләргә генә биреләдер, ахры. Шул бер җөмләдә иң-иң шигъри җанлылар гына әйтеп бирә алган күпме асыл фикер!

Беркөнне йөзләрдә соң кабат

Шәфәкънең яктысы чагылыр,

һәм җаның

Син күпме йөгереп

җитмәгән

Офыкка кагылыр...

Камил бер строфа-җөмләдә күкләрне иңләрлек зур мәгънә үрнәген «Илдарыма» исемле шигырьдә дә очратабыз:

Тагын бер кат гомер бирсә Ходай,

Тагын бер кат бу дөньяга килсәк,

Киек казлар, безгә юл салыгыз,

Табышалмый адашыплар йөрсәк!

Әйе, нибары бер җөмләдән торган, әмма төзелеше белән һәрьяктан килгән, шул бер җөмләгә олы фикер, гаҗәеп шигъри сурәт сыйган строфалар Илсөяр Иксанова китапларында байтак. Аларны уйлап чыгарырга мөмкин түгелдер, шагыйрьлек дигән илаһи көч ярдәмендә алар үзләреннән-үзләре туадыр, шуна күрә шагыйрь булмаганнарга моның сере чишелеп тә бетмидер, бәлки.

Әйләнә дә кайта тарих,

Җилкетеп, алдап ала.

Ашкынган күңел алдауны

Соң гына аңлап ала, —

ди ул Г.Тукайдан эпиграф алып («Очты дөнья читлегеннән тарсынып күңелем кошы») язылган «Өзелү» шигырендә. Әйе, бөек Тукайны уйлап язылган шигырь форма ягыннан да, эчтәлек ягыннан да камил булырга тиештер, анысы. Шагыйрә иҗатыннан «моңнарым – тын агым», «җан янды–ялганды», «ымсына – мин сиңа», «янасын күк – ягасым күп», «булып там – болыттан» кебек, шигырьләргә матурлык биргән вәзеннәрне кинәнеп укыганда Г.Тукайның «Сәгъде Вәкъкас әфәндегә» исемле мәкаләсе хәтергә килә. Мәгълүм булганча, шагыйрь Сәгыйть Сүнчәләй, Сәгъде Вәкъкас тәхәллүсе белән «Шура» журналында бер мәкалә язып чыгарып, Г.Тукайның «Мияубикә» шигыренә уңай бәя бирә дә, җитешмәгән яклары итеп, «рифмаларының (ахыр сүзләренең) ямьле оеша алмаулары»н күрсәтә, «ике юллы татар шигырендә бер юлның ахыргы сүзе «нәрсәгә» булып, икенчесенең ахыры «мәсьәлә» булуын вәзне шигырь җәһәтеннән дөрес күрми» (Г.Тукай.) Габдулла Тукай исә «нәрсәгә» белән «мәсьәлә»нең вәзен булырга яраганлыгын дәгъва итә. «Һичбер шагыйрь, – дип яза ул,– шигыренең бер юлы ахырын «такмак» дип язгач та, каләмен колагына кыстырып, мич арасыннан кыштыр-кыштыр «шакмак» эзләп йөрергә мәҗбүр түгелдер. Шулай ук һичбер назыйм бер юл ахырын «сукмак» дип туктаткач та, өйалдына чыгып, «тукмак» эзләргә бурычлы түгелдер». Күренә ки, шигырьдә рифмалашкан сүзләрнең нинди булырга тиешлеге хакында Тукай кебек бөек шагыйрьләр дә матбугат битләрендә сүз куертканнар, бәхәсләшкәннәр. Рифманың нәкъ менә көтелмәгән, строфаның төп мәгънәсен туплаган сүз булырга тиешлеген, строфаның беренче яртысын укыганнан соң үзеннән-үзе укучының теленә килеп торган шома рифмаларны хуп күрмәвен заманында рус шагыйре В.В.Маяковский да язган иде. Хәзер ул хакта тәнкыйтьчеләр дә язмый, кайбер шагыйрьләр дә аңа вак, әһәмиятсез, әллә ни кирәге булмаган бернәрсә итеп карый кебек. Бу җәһәттән соңгы еллардагы байтак җыр текстларының «шигырьлеге» турында сүз башларга да кыенсындыра, күп очракта «җырчылар моны җырларга алынганда ни уйладыларикән?» дип гаҗәпләнергә генә кала. Ә иң матур җыр тексты үрнәкләренең берсен әлеге дә баягы Илсөяр Иксановада очратабыз:

Сагышларым бураннарга салдым,

«Китәр юлларына ят!» – дидем.

Ап-ак буран җаннарыңны урар,–

Сөюләрем сине хак минем.

Шул ук вакытта Илсөяр Такташны уйлап Такташча да яза белә. Аның «Такташка хат» исемле мини-поэмасының һәр строфасы, җаннарны сыкратып, бик иртә дөньядан киткән бунтарь шагыйрьне хәтерләтә. Менә монда тагын бер җөмлә - бер строфа:

Аһ, ул еллар,

Моңлы, шомлы еллар,

Син белмисең, Такташ,

Ярый белмисең,

Сөргеннәрдә гомер сөргәннәрен,

Ә аннан соң җирдән сөргәннәрен

Җырчы дусларыңның күбесен.

Бөтенесен...

И.Иксанова шигырьләрен укыганда МАТУРЛЫК төшенчәсе һәрдаим күз алдыбызда торганлыктан, шагыйрәнең шул исемдәге иҗат җимешен аерым бер игътибар белән укып чыгабыз. Шигыреннән аңлашылганча, Илсөяр өчен матурлык ул – язга елмайган йөз дә, мес-мес итеп әнисен имеп яткан нарасый да, нәфис гөл-чәчәкләр һәм аларны таплатмый сакларлык нечкә күңел дә, салкын кышның һичшиксез узачагына ышану да, кеше җаннарын нәфис бөреләргә яшереп кыш чыгара алган серле могҗиза да.

Көзләрнең дә яктылыгын күрдем,

Җылылыгын тойдым кышларныц.

Иң зәмһәрир ачы суыкларны

Бөреләргә посып кышладым, —

ди ул «Матурлык» исемле шигырьдә.

Чү, Илсөяр шигырьләренең, сайрар кошлар җырыдай, искиткеч табигый яңгырашына, алардагы җете сурәтләргә: офыкта янган баланнарга, миләшләргә, ап-ак бураннарга, гөрелтесе ераклаша барган таңгы яңгырларга, Сараланның тәпи пешерерлек сары кайнар комнарына, җанының кырык кылы өзелер мәлләрдә дә «Туган ил!» дип, «милләтем!» дип җан аткан фидаиларга соклануыбыз күпкә китмиме һәм... шул соклануыбыз белән шагыйрәне кабат үпкәләтмибезме без? Назланып-наянланыпмы, әллә чын күңелдән үкме, шундый сокланулары өчен укучыларына бер үпкәләде кебек бит инде ул. Әйе-әйе, «Мин — хатын кыз» исемле шигырен күз алдында тотып әйтүем:

Ал таң булып кундым офыкларга

һәм көн булып төштем өзелеп.

Шагыйрь, диеп сокландылар бар да –

Мин хатын-кыз идем иң элек!

Ләкин Илсөяр Иксанова атлы хатын-кызны бары тик шигырьләре аша гына белгән, аны бер тапкыр да күрмәгән меңнәрчә укучылары да бар бит әле, авторның әлеге шигыре аларга да адресланганмы? Шагыйрьнең кемлеген белүдән бигрәк, шуны белмичә генә шигырен укучылар, әйбәт язылган булса, сокланучылар уннарча тапкыр күбрәк булачак һәм шулай булуы яхшы да бит инде. Өстәвенә, Илсөяр ханымның шигырьләре, бигрәк тә мәхәббәт лирикасы болай да әллә кайдан «мине пәрәвез җебедәй нечкә җанлы, үтә нәфис табигатьле, шул ук вакытта баласын, мәхәббәтен яклап ана арысландай дошманына ташланырга әзер шагыйрә – хатын-кыз иҗат итте» дип кычкырып торалар, аларда шагыйрьлекне хатын-кызлыктан аерып карау һич мөмкин түгел. Шулай булгач, үпкәләвендә бераз арттырып җибәрмәде микән шагыйрәбез?

Ә менә бүтән бер очракта, аның белән бәхәсләшүче зур талантлы кыю шагыйрьне түгел, Илсөяр сеңелне яклыйсы килә. Биредә Илсөяр Иксанованың «Төшенкелек»(!) исемле шигыре, төгәлрәге, аның бер строфасы һәм шул строфаны эпиграф итеп алып, зур шагыйрь язган җавап турында сүз бара.

Ул бөек идеаллар – сафсата –

Күңелнең үз-үзен алдавы.

Галәмдә син – тузан бөртеге.

Кыенмы, йә, шуны аңлавы?! —

дип яза Илсөяр. Бәхәсләшүче шагыйрь исә, аңа кискен каршы килеп:

Нәрсә уйлап язасыздыр?

Максат нидә? Төшенмим.

Күрмисезме, сеңелкәем,

Тузан түгел Кеше мин! —

дип белдерә. Шигыре азагында тагын «Тузан булыр өчен генә / Нигә яшәп торырга?» дип тә әйтеп ташлый. Бәлки ул «Төшенкелек»тәге «галәмдә» сүзенә игътибар итеп тормагандыр? Югыйсә «уйлый торган, яза белгән» бер горур зат кына түгел, шундый миллиард Адәм балаларын сыйдырган Җирнең дә иксез-чиксез Галәм киңлегендә әлләни тормаганына отыры ышана барабыз түгелме? Күптән түгел Чиләбе, борынгы Чибәркүл өсләрендә хәвефле шартлап метеорит коелган көннәр моңа кабат ышандырды: без Җирне үзе кебек үк «галәм тузаны» бәрелеп һәлак итүдән берничек саклый алмыйбыз икән бит, рәхимле Алла сакласа гына. Үтә нечкә шигъри җанның нинди чагы булмас, кем-кем инде, каләмдәше шуны аңламыймы (шагыйрәнең бер шигырендә «Таулар холкын таулар гына аңлар» дигән гыйбарә бар)? Әнә лачын карашлы Дәрдемәнд тә көннәрдән бер көнне «Зәгыйфь кырмыскамын мин юлда яткан» дип яза, нинди хөр рухлы бөек Тукайның да «Өзелгән өмид»е бар. Сәгыйть Рәмиев, әлегеләрдән капма-каршы якка ташланып:

«Мин!» димен мин, «мин» дидисәм,

Миңа бер зур көч керә,

Аллалар, шанлар, кануннар

Булалар бер чүп кенә, —

дип яза да, бераздан, үзе кебек үк авыру, фәкыйрь, ач драматург Мирхәйдәр Фәйзине очраткач, «Бәхетсез кәсепкә тотынганбыз, толчукчы буласы гына калган икән» дип зарлана. Әйе, дөнья бу! Әлеге очракта, чынлап та, шигырендә «тузан» сүзен кулланучының шагыйрь генә түгел, «иң элек» хатын-кыз булуын истә тоту хата булмас иде, минемчә. Илсөяр Иксанованың «Төшенкелек» шигыре — үз төрендә бердәнбер ул. Хатын-кыз буларак, бала тудырган әни буларак кичергән зурдан-зур югалтулары соңында да мондыйны бүтән язмады, киресенчә, һәр шигъри юлында үзенең Җирдәге тузан бөртеге генә түгеллеген раслап килә.

Китмә, дип,

китмә, дип өзелдем,

Син күчкәч күкләрнең катына.

Аңладым:

Бу — язган язмышлар,

Мин түзәм шул язмыш хакына.

Китмә, дип, китме, дип өзелеп, Кулыма сарылыр балам бар. ...Кыгиларныц суыгын җылытып Кызара ап-ачы баланнар.

Илсөяр Иксанованын бер-ике генә бөртек фикердәше белән шулкадәр дә милли рухлы альманах чыгарырга алынуы да матбугатыбызның кадере китебрәк торган бу заманда чын фидакарьлек дип бәяләнергә хаклы. Сүз «Түгәрәк уен» дип исемләнгән, баш мөхәррире Илсөяр Иксанова булган, татар халык иҗатын яктыртучы мәгълүмати-популяр альманах турында бара. Аның өч айга бер тапкыр чыга торган һәр саны татар халкының кемлеген, аның матур йолаларын, күңел җәүһәрләрен сөйләүче, бөтен татар дөньясыннан тупланган язмалар белән тулы була. Безнең аз санлы матбугат басмаларына гына хас булган, милләткә, аның киләчәгенә ышанып хезмәт итү үрнәге шушы, ләбаса. Илсөяр сеңелнең «Юлга чыгам» исемле шигырен укысак, аның нилектән мөхәррир кебек «бәхетсез кәсеп»кә алынуын да, шагыйрьлек максатын да әйбәтрәк аңларбыз:

Бу дөньяда күпме кеше җаны

Җырга-моцга сусау — санаусыз.

Юлга чыгам кабат,

Юллар, мине

Кай якларга алып барасыз?

Кай тарафка гына юл тотсам да,

Сагынып көтә мине татарым.

Үзе генә тойган,

Җырга сыйган

Мең гасырлык моңы бар аның.

Уза гомер юллар-еллар санап,

Кая барма, җанда ашкыну.

Җырларыма күчә,

Сезгә күчә,

Җанымдагы хисләр ташкыны.

Илсөяр шигырьләрендә «кар» төшенчәсе шулкадәр күп кулланыла, кемдер алардан салкынлык бөркелүен тоярга да мөмкиндер, бәлки. Ә чынлыкта аклык-сафлык билгесе икән бит алар. Үз күңеле хакында никадәр югары фикердә булса да, барыбер аклыкка мохтаҗ әле Кеше.

Аклык җитми икән...

Әйтәм җирле

Торган саен күңел күшегә.

Беренче кар төсле сафландыргыч

Якты хисләр кирәк кешегә, —

ди Илсөяр Иксанова «Аһ, кар яуган!» дип башланган шигыреңдә. Иҗаты белән күңелләребездәге аклыкны ишәйтергә омтылган шагыйрәгә уңышлар телик.

Рәфыйк ШӘРӘФИЕВ

Чыганак: ТЯБ сайты

30 октябрь – сәяси репрессияләр корбаннарын искә алу көне

остаз — Sat, 10 Sep 2016 19:46:41 GMT

Шушы золымга дучар ителгән татар язучылары:

Фәхрислам Агиев (1887 – 1938)

Әсгать Айдар (1906 – 1959)

Сәрвәр Әдхәмова (1901 – 1978)

Локман Бадыйкшан (1919-2015)

Зәйнәп Бәширова (1903 – 1984)

Фәтхи Бурнаш (1898 – 1942)

Ярулла Вәли (1879 – 1937)

Җамал Вәлиди (1887 – 1932)

Газиз Гобәйдуллин (Г. Газиз) (1887 – 1937)

Мәхмүт Галәү (1886 – 1938)

Гомәр Гали (1900 – 1954)

Аяз Гыйләҗев (1928 – 2002)

Ләбиб Гыйльми (1906 – 1938)

Садри Җәләл (1891 – 1943)

Галимҗан Ибраһимов (1887 – 1938)

Исхак Казаков (1876 – 1939)

Фатих Кәрим (1909 – 1945)

Фатих Кәрими (1870 – 1937)

Мансур Крыймов (1898 – 1938)

Ибраһим Кули (1885 – 1936)

Галимҗан Мөхәммәтшин (1911 – 1938)

Кави Нәҗми (1901 – 1957)

Галимҗан Нигъмәти (1897 – 1941)

Мәҗит Рәфыйков (1925 – 1986)

Сөббух Рәфыйков (1913 – 1971)

Гали Рәхим (1892 – 1943)

Ибраһим Салахов (1911 – 1998)

Габдрахман Сәгъди (1889 – 1956)

Фатих Сәйфи-Казанлы (1888 – 1937)

Сирин (Сирин Батыршин) (1896 – 1969)

Сәгыйть Сүнчәләй (1889 – 1937)

Гурий Тавлин (1925 – 1998)

Афзал Таһиров (1890 – 1937)

Адлер Тимергалин (1931 – 2013)

Кәрим Тинчурин (1887 – 1938)

Гомәр Толымбай (1900 – 1938)

Фазыл Туйкин (1887 – 1938)

Хәсән Туфан (1900 – 1980)

Миргазиз Укмаси (1884 – 1948)

Шамил Усманов (1898 – 1937)

Гарәфи Хәсәнов (1921 – 1992)

Мин Шабай (1913 – 1963)

Мирсәй Әмир (1907 – 1980)

Яңа ел котлы булсын!

остаз — Wed, 31 Dec 2014 21:00:28 GMT

Казанда шагыйрь һәм тәрҗемәче Сәгыйть Сүнчәләйнең тууына 125 ел тулу билгеләп үтеләчәк

остаз — Tue, 23 Sep 2014 18:56:52 GMT

Кичәдә шагыйрьнең шәхси архивы тәкъдим ителәчәк

(Казан, 23 сентябрь, «Татар-информ»). 25 сентябрьдә Габдулла Тукайның Казандагы әдәби музеенда шагыйрь, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе Сәгыйть Сүнчәләйнең тууына 125 ел тулуга багышланган шигърият кичәсе уздырылачак.

Кичәдә шагыйрьнең шәхси архивы тәкъдим ителәчәк, аларның бер өлеше ТР Милли музеенда саклана. Бу кыйммәтле экспонатларны С.Сүнчәләйнең абыйсының хәләл җефете Сорур ханым Сүнчәләй Россия дәүләт әдәбият һәм сәнгать архивына тапшырган. 1979 елда архивның бер өлешен Нәҗип Нәккаш Казанга алып кайткан иде, дип белдерделәр ТР Милли музее матбугат хезмәтендә.

Чарага галимнәр, сәнгать эшлеклеләре, укытучылар һәм студентлар чакырылган.

Татар поэзиясе үсеше тарихында үзенчәлекле эз калдырган шагыйрь һәм тәрҗемәче Сәгыйть Сүнчәләй (Сәгыйть Хәмидулла улы Сүнчәләев) 1889 елның 2 (яңача — 14) августында элекке Сарытау губернасының Хвалын өязе Иске Мастак авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. 1891 ачлык елында аның әтисе гаиләсен алып Әстерхан шәһәренә күчеп китә һәм 1910 елга кадәр шунда яши. Алты яшеннән унбиш яшенә чаклы Сәгыйть Әстерхандагы «Ваһабия» мәдрәсәсендә укый һәм яшьтән үк революцион-демократик хәрәкәткә тартыла. 1905—1906 елларның җәй айларында ул Казандагы Учительская школада укучы агасы Шәрифҗан белән бергә, татар теленә тәрҗемә итеп, гектографта революцион эчтәлекле прокламацияләр һәм сул фикерле брошюралар таратыша. Шул ук вакытларда Әстерханда татар телендә чыга торган «Борһане тәрәкъкый» газетасы битләрендә үзенең кечкенә-кечкенә мәкаләләре һәм хәбәрләре белән дә катнаша башлый.

1906 елның көзендә яшүсмер егет Казанга килә һәм бер ел Шакирҗан Хәмиди мәдрәсәсендә гарәпчә һәм русча укуын дәвам иттерә, аннан, үзеннән акча түләп, янә бер ел Учительская школада укый. 1908 елның кышында экстерн тәртибендә учительлеккә имтихан тотканнан соң, С. Сүнчәләй 1915 елга кадәр Пермь губернасының Гәйнә башкортлары яшәгән Сараш һәм Солтанай авылларындагы земство мәктәпләрендә рус теленнән балалар укыта. Шунда эшләгәндә әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлый. 1908 елда аның Казанда «Күл — күз яше» дигән башкорт легендасы һәм «Кавказ әсире», «Ильяс» (Л. Толстой) исемле беренче тәрҗемә китаплары басылып чыга. 1909 елдан башлап Казан, Оренбург, Әстерхан көндәлек матбугатында яшь шагыйрьнең күп кенә оригиналь шигырьләре дә дөнья күрә. 1911 елда Г. Тукай белән танышу һәм үзара якын дуслык мөнәсәбәтләре урнашу С. Сүнчәләйнең шагыйрь буларак үсүенә шулай ук уңай йогынты ясый. Алар берничә ел бер-берсе белән хатлар алышып яшиләр, Г. Тукай аңа дусларча киңәшләрен бирә тора, ә 1911 елда С. Сүнчәләйнең Байроннан алып тәрҗемә иткән «Шильон мәхбүсе» поэмасы басмасына җылы гына кереш сүз яза. Шушы ук елларда яшь шагыйрьнең Г. Тукай шигърияте рухында халыкка хезмәт итү, изелгәннәргә ирек теләү хисләре белән сугарылган «Төрле шигырьләр» (1912), «Сәгыйть Сүнчәләй шигырьләре» (1913) дигән мөстәкыйль җыентыклары һәм янә бер күләмле тәрҗемәсе — Г. Гейненың «Альмансор» («Әл-Мансур», 1913) поэмасы басыла.

1915 елда С. Сүнчәләй, укытучылык хезмәтен ташлап, Уфага күчеп килә һәм 1917 елга кадәр шәһәр көтепханәсендә татар китаплары бүлеге мөдире булып эшли. Реакция чорыннан соң ил эчендә барган яңа революцион күтәрелеш аның поэзиясендәге оптимистик мотивларны яңадан калкытып җибәрә. Шигырь язудан тыш, ул бу чорда драматургиядә дә көчен сынап карый: «Төш». «Мансур» исемле бер пәрдәлек пьесаларын яза. Ә Февраль һәм Бөек Октябрь революциясе көннәрен мәшһүр «Марсельеза» җыры тәрҗемәсе һәм «Ихтилал шигырьләре» исемле җыентыгы белән каршылый, 1917—1918 елларда С. Сүнчәләй Уфада чыккан «Авыл халкы» һәм «Көрәш» исемле газеталарда эшли. 1918'елның ахырында Казанга күчеп килә һәм берара «Кызыл Армия» газетасы редакциясендә хезмәт итә. 1919 елда аны РКП (б) сафларына член итеп алалар. Шул ук елда, бөтендөнья пролетариаты гимны "Интернационал"ны татарчага тәрҗемә итү буенча оештырылган конкурста катнашып, ул үз тәрҗемәсе өчен беренче урынга лаек була. 1919—1922 елларда С. Сүнчәләй Россия Милләтләр Халык комиссариатының Кырымдагы вәкиле, 1923—1926 елларда Башкортстан Мәгариф комиcсариатында коллегия әгъзасы һым сәнгать бүлеге мөдире, аннан Уфа сәнгать музее мөдире булып зшли. 1926 елның ахырында аны Мәскәүгә чакыртып алалар һәм Россия Тышкы эшләр Халык комиссариатының Төркиядәгe Измир шәһәре генераль консуллыгына драгоман (тәрҗемәче) итеп җибәрәләр. Анда бер ел эшләгәннән соң, ул янә Уфага кайта һәм 1929 елга кадәр Башкортстан театр-сәнгать техникумында мөдир булып хезмәт итә. Совет чорында әдипнең «Ихтилал шигырьләре» (1918), «Революцион шигырьләр» (1919) исемле шигъри җыентыклары, «Тәхетләргә ләгънәт» (1924) дигән драмасы һәм 1961елда «Сайланма әсәрләр»е басылып чыга. Сәгыйть Сүнчәләй 1941 елның 27 октябрендә вафат була.

Белешмә fajdali.narod.ru сайтыннан алынды.

Туган көнең котлы булсын, Сәгыйть Сүнчәләй!

остаз — Thu, 14 Aug 2014 15:28:19 GMT

Бүген С.Сүнчәләйнең туган көне. Аңа 14 августта 125 яшь. Шигырьләреңне укыйбыз, шагыйрь!

Син караңгыда утырсаң,
Үткәнеңне уйласаң,

Син сәгадәтле хәятка
һәм рәхәткә туймасаң,

Әллә кемнәр пакь йөрәгең
Шөгъләсен сүндерсәләр,

Әллә кемнәр гыйззәтеңнән,
Хәсрәтеңнән көлсәләр,

Син җыласаң, алса яшең
Күзләреңнең нурларын,—

Моңлы күңлеңнән мине син
Шул читен хиндә[5] сагын..

Бәйге дәвам итә

остаз — Thu, 20 Mar 2014 19:34:38 GMT

100 еллыгы уңаеннан...

остаз — Sun, 16 Sep 2012 15:33:40 GMT

...Ике аксакал уртак танышлары булган сәяси тоткыннар, хаксызга рәнҗетелгән милләтпәрверләр турында тагын бераз сөйләшеп алды да тынып калды. Операторыбыз эшли, кинотасма әйләнә. Әмирхан ага, һаман төшерәсезме әле, дигән сыман миңа сораулы караш ташлады. Мин «әйе» дигәнне аңлатып, баш кактым. Ни әйтсәң дә, итагатьле кешеләр шул! Тукта, бераз ял итик, дип тормады, эшләп торган камераны туктатуны килештермәде, җиңел генә тамак кырып алды да сүз башлады Әмирхан ага.
«Ә.Е.: Әйе, әле менә бая мин сүзне Сәгыйттән башлаган идем. Аның йөзьеллыгы якынлашып килә бит инде. Сәгыйт Сүнчәләйгә моңа чаклы игътибар аз булып килде. Аны ул кадәр зур шагыйрьгә дә санамадылар. Ләкин ул бит, үзегез дә күреп беләсез, бергә булгансыз да, бик чибәр, бик приятный кеше иде. Аның тавышы да матур иде, сөйләшүе дә матур иде. Аның шигърияте дә буш түгел. Мәгънәле, хикмәтле. Безнең татар поэзиясендә аерым тоткан урыны бар ул кешенең. Тукай белән дуслыгы да нигезсез түгел. Тукайның бит язган хатларының күбесе шушы Сәгыйт Сүнчәләйгә. Әле менә без тапкан, без белгән Тукай хатларының күбесе шул Сүнчәләйгә язылган хатлар. Менә шул кешенең йөзьеллыгы якынлаша. Ә безнең әле ул турыда кыймылдаганыбыз юк.
Менә шул мәсьәләләргә килгәндә, Сүнчәләйнең Тукай турында берничә истәлеген беләм мин. Бер истәлеге кызыклы аның, басылмаган истәлеге ул. Бер гает бәйрәмендә, Корбан гаете булды микән инде ул, Тукайның «Болгар»да торган чагы. Ул инде үзе гаетка бармаган. Ләкин татар гадәте буенча шул бәйрәмне бүлмәсендә билгеләп үтәсе, бәйрәмне бәйрәм итеп үткәрәсе килгән. Моны Сәгыйт яза. Сәгыйт барган гаеткә. Гает намазыннан чыккач, Тукайга кергән, һәм инде шундый күренеш. Менә Тукай өстәлендә самовар. Зур табак белән татарның кайнар пәрәмәчләре. Тукай үзе ул ап-ак күлмәк кигән. Әйе, ап-ак күлмәктән, ап-ак ыштаннан, башында кара кәләпүш. Аякларын бөкләп караватка утырган да кеше көтә.
Б.У.: Әйе, менә бик кызыклы күренеш бит инде Тукайны ап-ак күлмәк-ыштаннан, аяк бөкләп түр башында утыруын күз алдына китерү. Без аны алай күрергә гадәтләнмәгән бит. Хастаханәдә ятканда гына шундыйрак бер сурәте бар аның. Анысы башка хәл. Монда инде кунак көткәндә, әйе...
Ә.Е.: Әйе, безнең татар гадәте буенча бит бәйрәмдә бер-берсенә чәйгә йөрү бар. Менә шулай Тукайның да бәйрәм итәсе килеп, самоварларын, пәрәмәчләрен әзерләтеп, көтеп утыруы инде кемнеңдер килгәнен. Ләкин килгән кеше юк. Авыру Тукай ап-ак күлмәктән, кара кәләпүштән, аякларын бөкләп утырган. Боек кына утыра, ди. Кеше көтә. Вәт менә Сәгыйтнең килеп керүенә бик куана инде. Менә, Сәгыйт шуны язган үзенең истәлегендә.
Б.У.: Менә, Әмирхан морза, әнә шул истәлекләр кыйммәт тә инде. Чөнки кайвакытта әлләничә бит гади нәрсә турында язган вакытта бер кечкенә генә истәлек кертеп җибәрсәң, шул бөтен язганыңның чәчәге була».
Әмирхан аганың әйтүенчә, ул вакытта әле Сүнчәләйнең бу истәлеге басылмаган булган. Соңрак бастырып чыгарганмы ул аны, юкмы - әйтә алмыйм. Һәрхәлдә, бик кыйммәтле истәлек бу. Уйланырлык урын да җитәрлек. Әйтик, Тукай ни өчен гаеткә бармаган? Авыру булганы өчен генәме? Әллә үзләре дин юлында йөрибез, дигән булып, үзләре сыраханә юлын таптаучы надан әһелләрне күрәсе килмәгәннәнме? Андыйлар Тукай турында күп язган, алар хәзер дә юк түгел. Шагыйрьнең мөселманча чиста итеп ап-актан киенеп, мул табын әзерләп, гаеттән соң кунак көтүе борынгыдан килгән гадәтне саклау гынамы? Бүтәннәр чәйгә йөрешә бит, нигә миңа алардан калышырга, диюе генәме? Нигә Тукай янына Сүнчәләйдән башка беркем дә чәйгә килмәгән? Үзе чакырмагангамы, әллә ул чакта шагыйрьнең дуслары аннан йөз чөергәнме? Һәм башка бик күп сораулар... Сөйләшү барышында Бакый аганың репликасы да кайбер фикер уятырга мөмкин. Ул, рәссам буларак, ап-актан киенгән Тукай образын күз алдына китергән бит. Бәлки, аның күңеленә, чыннан да, шундыйрак картина язу, шагыйрьнең шундыйрак сурәтен ясау уе килгәндер, ул аны тормышка ашырырга гына өлгермәгәндер. Яшь рәссамнар, монысы сезнең кылкаләмне, сезнең майлы буяуларны көтә!
Шулай итеп, ике аксакалның Сүнчәләй истәлеген барлап утырганын тыңлаганда, күңелдә мең дә бер төрле сорау туа. Бүген инде аларга җавап табуы да авыр. Әмма эзләнергә кирәк...

100 еллыгы уңаеннан...

остаз — Fri, 24 Feb 2012 15:33:54 GMT

Индус СИРМАТОВ

«Мәдәни җомга», №8, 24.02.2012

Сүнчәләй әсәрләре

остаз — Thu, 23 Feb 2012 09:36:58 GMT

Аның әсәрләрен сез менә бу биттән укый аласыз

Сәгыть Сүнчәләйнең туган көнен каршылап

остаз — Sun, 01 Jan 2012 09:35:25 GMT

2014 елның 2 августында Сәгыйть Сүнчәләйнең туган көне. Ниятем изге: шушы датага кадәр аның турында материаллар туплап, укучыларым хозурына тапшыру.